Jak ustanowić pomnik przyrody? Etapy postępowania

Bardzo lubię przygotowywać wpisy, które inspirowane są prawdziwymi wydarzeniami oraz wiadomościami, które od Was otrzymuję na moim fanpage-u Przyroda dla Sosnowca. Tak też jest w przypadku pomników przyrody. Wynika to z faktu, że w ostatnim czasie udało mi się doprowadzić do ustanowienia 3 pomników przyrody w Sosnowcu, a są nimi:

Te trzy drzewa są też jedynymi pomnikami przyrody w Sosnowcu ustanowionymi od 2006 roku. Zanim złożyłem wnioski do Rady Miejskiej w Sosnowcu, to na liście drzew objętych ochroną prawną, znajdowały się wyłącznie te ustanowione: 24 maja 2001 roku oraz 30 marca 2006 roku. Większość z tych drzew ściśle związana jest z pozostałością rozległych ogrodów i parków zakładanych przez sosnowieckich fabrykantów (park Schoena, park Dietla, park Sielecki, czy park Mieroszewskich). O przyrodniczym dziedzictwie sosnowieckich Schoenów przeczytacie w moim trzyczęściowym cyklu: część 1, część 2, część 3. Na obecną chwilę w Sosnowcu mamy 64. pomniki przyrody. Natomiast według stanu na rok 2015, w całym województwie śląskim było ich 1540.

Wielu z Was na pewno zastanawia się co należy zrobić, żeby udało się ochronić najcenniejsze drzewa w Waszej okolicy. Korzystając z mojego własnego doświadczenia popartego uzyskanym przeze mnie certyfikatem po szkoleniu ws. ustanawiania pomników przyrody, postanowiłem przygotować dla Was instrukcję działania.

  1. PODSTAWY PRAWNE

Ochrona drzew i krzewów w formie pomników przyrody ma długoletnią tradycję w polskim prawodawstwie. Termin, do którego będę się tutaj często odnosił, czyli pomnik przyrody, został wprowadzony do ogólnego obiegu przez Aleksandra von Humboldta, na przełomie XVIII i XIX wieku. Ma on także ścisły związek z ochroną wszystkich drzew, również tych rosnących poza lasami (pierwotnym założeniem była ochrona cennych drzew rodzimych w kompleksach leśnych).

Pomnik przyrody to prawnie chroniony twór przyrody, szczególnie cenny ze względów naukowych, zabytkowych, kulturowych i/lub innych.

Procedura ustanawiania pomnika przyrody

Regulacje prawne dotyczące ustanawiania pomników przyrody określone zostały poprzez ustawę z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, a dokładniej w artykule 44. [Ustanowienie lub zniesienie pomnika przyrody, stanowiska dokumentacyjnego, użytku ekologicznego lub zespołu przyrodniczo-krajobrazowego]:

1. Ustanowienie pomnika przyrody, stanowiska dokumentacyjnego, użytku ekologicznego lub zespołu przyrodniczo-krajobrazowego następuje w drodze uchwały rady gminy.
2 Uchwała rady gminy, o której mowa w ust. 1, określa nazwę danego obiektu lub obszaru, jego położenie, sprawującego nadzór, szczególne cele ochrony, w razie potrzeby ustalenia dotyczące jego czynnej ochrony oraz zakazy właściwe dla tego obiektu (…).

3. Zniesienia formy ochrony przyrody, o której mowa w ust. 1, dokonuje rada gminy w drodze uchwały.
3a. Projekty uchwał, o których mowa w ust. 1 i 3, wymagają uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska.

4. Zniesienie formy ochrony przyrody, o której mowa w ust. 1, następuje w razie utraty wartości przyrodniczych i krajobrazowych, ze względu na które ustanowiono formę ochrony przyrody, lub w razie konieczności realizacji inwestycji celu publicznego w przypadku braku rozwiązań alternatywnych lub zapewnienie bezpieczeństwa powszechnego.

Natomiast drugim, równie ważnym dokumentem jest rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 r. w sprawie kryteriów uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody. To tam odnajdziemy jeden z kluczowych parametrów niezbędnych do podjęcia dalszych działań. W rozporządzeniu zawarta jest tabela z wykazem obwodów drzew mierzonych na wysokości 130 cm, które to powinny posiadać potencjalne drzewa pomnikowe. Kształtuje się to następująco:

  • 1 – bez koralowy, cis pospolity, jałowiec pospolity, kruszyna pospolita, rokitnik zwyczajny, szakłak pospolity, trzmielina –  co najmniej 50 cm,
  • 2 – bez czarny, cyprysik, czeremcha zwyczajna, czereśnia, głóg, jabłoń, jarząb pospolity, jarząb szwedzki, leszczyna pospolita, żywotnik zachodni – co najmniej 100 cm,
  • 3 – grusza, klon polny, magnolia drzewiasta, miłorząb, sosna Banksa, sosna limba, wierzba iwa, żywotnik olbrzymi – co najmniej 150 cm,
  • 4 – brzoza brodawkowata, brzoza omszona, choina, grab zwyczajny, olsza szara, orzech, sosna wejmutka, topola osika, tulipanowiec, wiąz górski, wiąz polny, wiąz szypułkowy, wierzba pięciopręcikowa – co najmniej 200 cm,
  • 5 – daglezja, iglicznia, jesion wyniosły, jodła pospolita, kasztanowiec zwyczajny, klon jawor, klon zwyczajny, leszczyna turecka, modrzew, olsza czarna, perełkowiec, sosna czarna, sosna zwyczajna, świerk pospolity – co najmniej 250 cm,
  • 6 – buk zwyczajny, dąb bezszypułkowy, dąb szypułkowy, lipa, platan, topola biała, wierzba biała, wierzba krucha – co najmniej  300 cm,
  • 7 – inne gatunki topoli niż wymienione powyżej w punkcie 4 i 6 –  co najmniej 350 cm.

Zaproponowane minimalne wymiary dla drzew uznawanych za pomniki przyrody wpływają pozytywnie na podejmowanie decyzji przez Radę Gminy lub Miasta (wcześniej robił to również wojewoda, a w jeszcze wcześniej wojewódzka rada narodowa).

Uchwała Rady Gminy dla Strażnika Kopalni

2. KTO MOŻE ZŁOŻYĆ WNIOSEK O UTWORZENIE POMNIKA PRZYRODY I JAK GO PRZYGOTOWAĆ

Jeżeli zastanawiacie się kto może dokonać zgłoszenia o utworzenie pomnika przyrody to odpowiedź jest prosta. Każdy! Może to być mieszkaniec gminy, w tym także wójt, burmistrz, prezydent gminy, urzędnik placówka edukacyjna, czy stowarzyszenie.

Bardziej złożoną kwestią jest przygotowanie kompletnego wniosku o ustanowienie pomnika przyrody. Dlatego doradzam, aby nie spieszyć się z tym etapem. Zbierzcie jak najwięcej danych o Waszym ulubionym drzewie i uporządkujcie je tak, żebyście mieli poczucie, że zrobiliście wszystko co w Waszej mocy. W tym miejscu opowiem Wam, jakie dane sam zbierałem.

Każde z tych drzew, które ochroniłem miało i ma dla mnie szczególne znaczenie. Były to zarówno względy sentymentalne, jak i chęć uratowania ich przed wycinką. Jednak miałem świadomość, że składając wniosek w Biurze Rady Miejskiej w Sosnowcu liczą się tylko fakty i skrupulatnie zebrane dane.

DANE ZBIERANE W TERENIE

Zacząłem od tego, że zrobiłem moim wyjątkowym drzewom zdjęcia. Dzięki temu łatwo jest przedstawić innym ich piękno i walory dekoracyjne. Najlepiej, żeby takie fotografie obejmowały cały pokrój drzewa lub drzew (w przypadku alei) oraz charakterystyczne cechy gatunkowe. Będąc w terenie należy dokonać pomiarów obwodów pni na wysokości 130 cm (mniej więcej jest to wysokość klatki piersiowej). Jeżeli drzewo ma więcej niż jeden pień, mierzymy obwód każdego pnia oraz obwód drzewa poniżej rozwidlenia. W przypadku większej liczby drzew, do wniosku należy dołączyć inwentaryzację obejmującą spis pomiarów wszystkich drzew (oddzielnie dla prawej i lewej strony alei).

DANE ZBIERANE POZA TERENEM

Mając już zdjęcia i obwody pni drzew, należy ustalić gatunki drzew (we wniosku należy wpisać nazwę dwuczłonową). Jeżeli nie macie dużego doświadczenia w oznaczaniu drzew to warto posiłkować się literaturą fachową, jak np. „Dendrologia”, którego autorem jest Włodzimierz Seneta. Na pewno prościej jest przyporządkować drzewa, gdy rozwiną się ich liście lub nawet kwiaty. Stan bezlistny utrudnia prawidłowe rozpoznanie.

Kolejnym krokiem jest ustalenie kto jest właścicielem (lub właścicielami) gruntu, na którym znajduje się drzewo. W przypadku drzew rosnących w Sosnowcu korzystam ze Zintegrowanego Systemu Informacji Przestrzennej, który ma swoją stronę internetową: http://www.zsip.sosnowiec.pl:18080/gpt4/ To tam należy zaznaczyć warstwę „Struktura własności” i sprawdzić, czy jest to teren: osoby fizycznej, Gminy, Skarbu Państwa, nadleśnictwa, przedsiębiorcy, czy spółdzielni mieszkaniowej. Jeżeli w Waszym mieście nie ma takiego portalu to skorzystajcie z danych zawartych na ogólnopolskim geoportalu: https://mapy.geoportal.gov.pl/imap/Imgp_2.html?gpmap=gp0 Pamiętajcie także, że w wielu miastach występuje również zarządca gruntu, który powinien wyrazić zgodę na utworzenie na jego terenie pomnika przyrody. Wracając do map, to do wniosku należy dołączyć załącznik graficzny z naniesioną lokalizacją drzewa (adres, numer i obręb działki) oraz trzeba podać współrzędne geograficzne (z łatwością znajdziecie je na Google Maps). To wszystko umożliwia odnalezienie pomnika w terenie.

ZSIP Sosnowiec

W moim przypadku najwięcej czasu zajmuje uzasadnienie ochrony dla danego obiektu. Warto opisać walory dla danego gatunku i cechy charakterystyczne dla danego drzewa. Wskazane są odniesienia do miejsca, w którym dane drzewo rośnie. Dodatkowo staram się oszacować przybliżony wiek drzewa. Jeżeli nie mamy dostępu do archiwalnych danych, to możemy określić go na podstawie tabeli wiekowej drzew np. według Longina Majdeckiego.

W przypadku Strażnika Kopalni, Bursztynowej Damy i Kazimierza skupiłem się na tym, aby pokazać, że drzewa, nie tylko pomnikowe, oprócz wartości przyrodniczej mają istotne znaczenie kulturowe, a także są źródłem korzyści społecznych i ekonomicznych. Sędziwe drzewa o dużych rozmiarach, to nie tylko ciekawe obiekty przyrodnicze, ale również obiekty o dużym znaczeniu historycznym i symbolicznym. Tym bardziej, że w odniesieniu do poszczególnych okazów można skorzystać z ich roli edukacyjnej. W przypadku niektórych drzew pojawiają się legendy i tradycje związane z danym tworem przyrody.

Dobrym rozwiązaniem jest także zlecenie wykonania ekspertyzy dendrologicznej przy użyciu bezinwazyjnego sprzętu. Takie badanie stanu zachowania wnętrza pnia drzewa można wykonać korzystając z sonicznego tomografu PiCUS 3. Przeciętny obywatel nie ma do niego dostępu, ale może ktoś z Was zna zaprzyjaźnioną firmę, która pomoże Wam w Waszej inicjatywie. Jeżeli nie uda się tego zrobić, to takie badanie powinna zlecić Rada Gminy lub stosowny wydział w miejscowym urzędzie.

Tak przygotowane dane należy zebrać w jedną całość i złożyć do Biura Rady Miejskiej w Waszej miejscowości.

3. CO DALEJ? CZYLI DALSZE LOSY ZŁOŻÓNEGO WNIOSKU O UTWOTRZENIE POMNIKA PRZYRODY.

W moim przypadku, po tym jak wniosek wpłynął do urzędu, nie musiałem już nic robić. Tylko raz, w przypadku ustanawiania pierwszego z „moich podopiecznych” – Strażnika Kopalni, udałem się na posiedzenie Rady Gminy i zabrałem głos w sprawie jego ochrony. W przypadku pozostałych drzew, moja rola kończyła się na otrzymywaniu korespondencji z Wydziału Gospodarki Komunalnej (o podejmowanych działaniach) i od Rady Gminy (o posiedzeniach poszczególnych komisji).

Z praktycznego punktu widzenia, pracownicy Urzędu Miasta w Sosnowcu przeprowadzili oględziny, podczas których określono się stan drzew i zasadność ich ochrony. Takie działania są niezbędne dla procedowania nad dokumentami przez Radę Gminy/Miasta. W końcu to ona przyjmuje projekt uchwały dotyczącej zgłoszonego drzewa. Projekt uchwały jest zawsze uzgadniany z Regionalną  Dyrekcją Ochrony Środowiska. W przypadku właściwy jest RDOŚ w Katowicach. W praktyce oznacza to, że zarówno rada gminy, jak i regionalny dyrektor ochrony środowiska muszą być zgodni, co do tego, że dany obiekt ma być chroniony i w jaki sposób jego ochrona ma być realizowana. Po uzgodnieniu rada miasta/gminy głosuje nad uchwałą i pomnik zostaje ustanowiony. 

Pamiętać należy, że po złożeniu wniosku o utworzenie pomnika cała procedura kwalifikacyjna może trwać dosyć długo. W przypadku Strażnika Kopalni był to niemal rok. W przypadku Bursztynowej Damy i Kazimierza około pół roku. Dlatego też trzeba uzbroić się w cierpliwość i ewentualnie warto dowiadywać się na jakim etapie jest prowadzona sprawa.

Gdy już procedura prawna zakończy się, można wnioskować o utworzenie tablic edukacyjnych lub informacyjnych opisujących dane drzewo. Natomiast same pomniki przyrody oznacza się zielonymi tabliczkami, których wzór określa rozporządzenie Ministra Środowiska jw. Czasami na wniosek właściwego terytorialnie Konserwatora Przyrody zarządca drogi publicznej może umieścić przy pomniku przyrody znak E-11 „drogowskaz do zabytku przyrody”. Znak może zawierać symbol drzewa dla pomników ożywionych i groty lub skały dla pomników nieożywionych oraz informuje o odległości i kierunku w jakim znajduje się pomnik przyrody. Osobiście bardzo podobają mi się słupki z zielonymi tabliczkami, które widziałem nieopodal Urzędu Miasta w Jaworznie.

4. EPILOG.

Niezależnie od tego jaką wiedzę i doświadczenie macie w ochronie przyrody, czy też ustanawianiu pomników przyrody, warto podejmować choćby drobne działania. Często drzewa o znacznie mniejszych rozmiarach niż te wymienione w Rozporządzeniu jw. mogą być dla konkretnego regionu tymi najstarszymi, największymi lub najcenniejszymi. Każda inicjatywa to szansa, że wyjątkowe okazy będą cieszyły oczy kolejne pokolenia.

Co prawda w art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody przewidziane są różnego rodzaju zakazy, które maja chronić drzewa. Jednakże zakazy te nie obowiązują z mocy prawa. Muszą być one wymienione w akcie ustanawiającym daną formę ochrony przyrody, czyli tak jak to miało miejsce w przypadku „moich drzew” – w uchwale rady gminy w sprawie ustanowienia pomnika przyrody. Tak więc warto poświecić trochę czasu i zadbać o nasze przyrodnicze dziedzictwo.

Obecnie na terenie administracyjnym gminy Sosnowiec mamy 64 pomniki przyrody, wśród których są pojedyncze drzewa różnych gatunków lub grupy drzew. W większości pomniki te znajdują się: parku Sieleckim, parku Żeromskiego/Dietla, parku im. Wandy Malczewskiej, Park Schöna, czy na Cmentarzu Ewangelicki – gdzie rosną Smutni Bracia.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.

Start a Blog at WordPress.com. Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

Create your website with WordPress.com
Rozpocznij
%d blogerów lubi to: