Design a site like this with WordPress.com
Rozpocznij

Przyrodnicze symbole Świąt Bożego Narodzenia

Święta Bożego Narodzenia to czas szczególny. Jednych przepełnia religijna zaduma, inni zatracają się w poszukiwaniach prezentów dla bliskich, a wielu próbuje zamknąć pracownicze sprawy, aby móc w spokoju rozkoszować się błogim odpoczynkiem. Jednak wszystkich łączy jedno – czas oczekiwania na wigilijny wieczór. Sama nazwa wigilia pochodzi od łacińskich słów „vigiliare” – czuwać oraz „vigilia” – czuwanie, straż nocna, warta. W związku z tym również współcześnie wigilią nazywa się „każdy dzień poprzedzający inny ważny dzień”. Nie da się jednak ukryć, że w świadomości społecznej słowo to kojarzy się przede wszystkim z dniem poprzedzającym Boże Narodzenie.

W niniejszym tekście chciałbym zwrócić uwagę na przyrodnicze aspekty związane z Wigilią oraz samym Bożym Narodzeniem. Sporo symboli na pewno znacie, ale znajdziecie tutaj także ciekawostki, które Was zaskoczą. Ogrom informacji to mieszanka wierzeń pogańskich, kultu religijnego oraz obserwacji przyrody.

1. CHOINKA

Chyba większość z nas ma przyjemne skojarzenia z choinką. W końcu to zwiastun prezentów i uroczystej wieczerzy. Mało kto jednak pamięta, że kult żywego, zielonego drzewka iglastego wywodzi się jeszcze z czasów pogańskich. W przedchrześcijańskiej tradycji ludowej uważano, że świąteczne drzewo iglaste jest symbolem życia, odradzania się, trwania i płodności. Jednak wtedy nie ubierano stojącego drzewa, a jedynie wiszące z sufitu (lub na drzwiach domostwa) gałązki. Ten rodzaj strojenia popularny był w Polsce południowej oraz południowo-zachodniej, czyli na Podhalu, Pogórzu, Śląsku Cieszyńskim, ziemi sądeckiej i krakowskiej, a także w okolicach Jarosławia, Rzeszowa, Lublina i Sandomierza. Często wykonywano druciane lub słomiane obręcze, które przystrajano jedliną, domowymi ciasteczkami, czerwonymi jabłkami, kłosami owsa, oraz ozdóbkami z papieru. W zależności od regionu, ozdoba ta miała różną nazwę: podlaźnik, połaźnik, podłaźniczka, jutka, wiecha, rajskie lub boże drzewko. Drzewo iglaste jako element bożonarodzeniowy pojawiło się po raz pierwszy w XVI wieku w Alzacji (kraina historyczna w północno-wschodniej Francji). Tam też dekorowano je ozdobami z papieru i jabłkami, co stanowiło nawiązanie do rajskiego drzewa. Przyjmuje się, że Polacy przyjęli ten zwyczaj od Niemców, najprawdopodobniej w latach 1795 -1806. W tym miejscu powinienem zwrócić Waszą uwagę na poszczególne ozdoby choinkowe. Jednak zanim to zrobię, napiszę parę słów o drzewach, które stanowią podstawę choinki:

  • jodła pospolita – drzewo to uchodziło za symbol dumy i wyniosłości, kojarzyło się z niezłomnym trwaniem, długowiecznością, ale także z cierpliwością i powagą. Często wznoszono z niej często budowle sakralne;
  • świerk (smrek) – uznawano za drzewo, które wzmacnia zdrowie (w tym w sferze płciowej).  Uważane jest również za symbol ognia i podobnie jak sosna wzmacnia radość i chęć życia. Świerkowe gałązki stanowiły też antidotum na wszelkiego typu złe czary i uroki. Ludowe przekazy mówią o tym, że gdy narodziło się Dzięciątko to świerk nie mógł się ruszyć z miejsca i nie zmieściłby się w stajence, dlatego na pamiątkę tego zdarzenia obcina się czubek drzewa i przyozdabia;
  • sosna była uważana za symbol siły, potęgi, długowieczności, stałości a nawet nieśmiertelności. Niektórzy upatrywali w niej kwintesencję płodności, a inni czerpali z niej jako źródło leków (szyszki, żywica, popiół). W wielu podaniach pojawia się także jako drzewo chroniące zwierzęta.

pines-4666366_640

Gdy już wybraliście jedno z trzech podstawowych drzew, to teraz opiszę Wam jaką symbolikę mają poszczególne dekoracje.

  • światełka zwiastować mają przyjście Chrystusa na świat, ozdoby to symbol łaski Bożej,
  • łańcuch – to odzwierciedlenie węża-kusiciela i niewoli grzechu, niegdyś jako łańcuch stosowano „powrósło ze słomy”;
  • czerwone jabłka symbolizowały biblijny owoc, którym kuszeni byli Adam i Ewa i tutaj muszę pokusić się o małe wtrącenie. Wielu badaczy Biblii twierdzi, że Drzewem Poznania Dobra i Zła był granatowiec ( większość scen opisanych w Starym i Nowym Testamencie rozgrywała się na stosunkowo wąskim pasie wschodniej części basenu Morza Śródziemnego, gdzie były sprzyjające warunki dla rozwoju drzew wydających granaty)
  • ciasteczka domowej roboty – symbol umiejętności kulinarnych gospodarzy.

christmas-garland-3891232_640

2. SIANO POD OBRUSEM

Motyw sianka na wigilijnym stole wiąże się ściśle z ludowością naszego kraju i płodami rolnymi. Wysuszona trawa, czy też słoma to symbol przemijalności świata, życia ludzkiego i wszelkich z nim związanych na pozór istotnych spraw. W kontekście religijnym siano kładzione pod obrusem w Wigilię Bożego Narodzenia ma symbolizować żłobek, w którym leżało Dzieciątko Jezus. Bardzo długo uważano, że sianko jest ważniejsze, niż sama choinka, co wiązało się z tym, że duchowni uznawali szopkę jako najważniejszy punkt Bożego Narodzenia. Z ludowych tradycji przetrwałą zabawa polegająca na ciągnięciu źdźbła siana spod obrusa. Osoba, która wyciągnie najdłuższy fragment, będzie cieszyła się największym powodzeniem w nowym roku.

arrangement-blur-clear-cutlery-291767

3. CZERWONY i ZIELONY KOLOR

W tradycji Bożego Narodzenia najważniejsze są dwie barwy. To zieleń i czerwień.

 Pierwszy z kolorów uważany jest za ten, który budzi bardzo silne emocje i najmocniej ze wszystkich barw działa na odbiorców. Czerwień to barwa władzy, zarówno królewskiej, jak i najwyższego kapłana. Czerwień jest kolorem ziemskim, oznacza krew, ogień, czy wojnę. Pod względem religijnym czerwień zapowiada ofiarę, jaką złożył Chrystus, symbolizując jego krew. Jest zatem kolorem odkupienia.

Zieleń to nieodzowny kolor przyrody. Dlatego wszelkie odcienie zielonego kojarzone są z życiem, witalnością oraz wiernością. Pod względem psychologii kolorów, zielony działa relaksacyjnie i uspokajająco. W dodatku zieleń oznacza nadzieję, którą przynieść miał ludziom Jezus Chrystus. Dlatego tak ważne jest żywe drzewko iglaste, które dekorujemy w naszych domach. 

christmas-2937873_640

4.  PŁODY ROLNE

Na wigilijnym stole często zwraca się uwagę na liczbę potraw. Wieczerza chłopska składała się z 5 lub 7 potraw, szlachta zaś zasiadała przy stole zastawionym 9 daniami, a arystokracja przy 11. Tradycja 12 potraw wiąże się, jak kto woli z 12 miesiącami roku bądź z 12 apostołami. Konieczność spróbowania 12 potraw wiązała się z wróżbą na dobry nowy rok – każda potrawa odpowiadała jednemu miesiącowi.

Z czego powinny składać się wigilijne potrawy? Oczywiście z tego, co człowiek sam był w stanie wyhodować, zebrać, bądź upolować. A więc musiało to być:

  • coś z sadu np. jabłka, gruszki – w tym suszone (chronią przed bólem gardła)
  • coś z wody np. ryby (jako symbol płodności, a łuski z wigilijnego karpia noszone w portfelu zapewnią pomyślność finansową w przyszłym roku). Ryba jest starochrześcijańskim znakiem. Grecka nazwa ryby brzmi “ichthys” i jest skrótem słów: Jezos Christos Theu Hios Soter, co po polsku oznacza: Jezus Chrystus Syn Boga, Zbawiciel
  • coś z pola np. kapusta i groch (wiązano je z życiodajną siłą oraz ochroną przed chorobami), ziarna (pomyślność w nadchodzącym roku) oraz mak (aby w przyszłym roku zapewnić sobie pomyślność, bogactwo, a także potomków).
  • coś z lasu np. orzechy (jako ochrona przed bólem zębów) i grzyby (jako symbol szczęścia i dostatku).

Łącznikiem słodkich potraw był miód. Symbolika miodu jest bogata, a zbieranie go miało charakter religijny. W Biblii jest to znak dobrobytu, znak dobrego pokarmu, którym będzie żywił się Jan Chrzciciel i Mesjasz. 

Warto także dodać, że granaty, daktyle i winogrona to pokarmy, którymi żywiła się Święta Rodzina, a więc zasługują, by znalazły się na naszych stołach. 

christmas-cakes-1107927_640

5. JEMIOŁA nad drzwiami albo na stole

W Wigilię rano lub na chwilę przed tym, jak na niebie zaświeci pierwsza gwiazdka, nad głównymi drzwiami wejściowymi powinno się zawiesić gałązkę jemioły. Wierzono, że jemioła powieszona nad drzwiami gwarantuje pokój, miłość i szczęście domowi. Można ją również położyć także na stole lub zawiesić nad kominkiem. Jest to na znak zgody i braterstwa. Kto więc przekroczy próg domu, wniesie do niego zgodę. Gałązka odpędza złe moce. Jemioła to również symbol dostatku. Wigilijną jemiołę należy przechowywać cały rok, aż do następnych świąt, by działała jej magiczna moc. Popularny zwyczaj całowania się pod jemiołą przywędrował do nas z Anglii, gdzie np. owoce jemioły traktowano jako symbol płodności. Po każdym pocałunku mężczyzna zrywał jeden owoc. Wierzono, że ten, który zerwie ostatni otrzyma dar płodności. 

Jemioła była kojarzona jest również ze starożytnych Celtami. Była dla nich symbolem Słońca i Księżyca, gdyż wiązała się to z corocznym ścinaniem przez druidów zielonej jemioły rosnącej na dębach przy pomocy sierpa wykonanego ze złota.

mistletoe-berries-16393_640

6. ROŚLINY i ZWIERZĘTA

Święta Bożego Narodzenia mocno nawiązują do ludowych wierzeń. Entograficzne wzmianki mówią o tym, że w Wigilię drzewa w sadach zaczynają kwitnąć i natychmiast wydają owoce. Uważano również, że wszystkie zwierzęta leśne oraz pszczoły budzą się z zimowego snu i opuszczają swoje legowiska. Do dnia dzisiejszego przetrwało wierzenie, że w ten niezwykły wieczór wszystkie zwierzęta porozumiewają się ze sobą i swoimi opiekunami ludzkim głosem. Na wsiach często praktykuje się  podawanie opłatka w dzień św. Szczepana, aby pupile i bydło były zdrowe i silne w nowym roku.

Współcześnie symbolika zwierząt i roślin ma całkiem inny wymiar. Najczęściej stanowią element ozdób świątecznych, kartek, czy ubrań. Wśród roślin dominują bukszpan (wykorzystywany do wyplatania wieńców adwentowych i ozdobnych na drzwi), ostrokrzew (w Szkocji gałązki ostrokrzewu wieszane są nad wejściem do domu, aby zabezpieczyć go przed wizytą złych elfów) i poisencja (ze względu na kontarstowe barwy zieleni i czerwieni oraz budowę kwiatu, która ma symbolizować gwiazdę betlejemską).

christmas-3823672_640

Natomiast dominujący motyw zwierzęcy okupują: renifery (towarzysze Mikołaja),  owieczki i osiołek (zwierzęta ze stajenki), rudziki, gile oraz raniuszek (czerwień i biel piórek idealnie wpasowuje się w symbolikę świąt).

FB_IMG_15750641938321758

Nie jest ważne, czy traktujemy powyżej opisane symbole jako ciekawostki etnograficzne, zabobony, czy elementy kultu religijnego. Najważniejsze jest to, abyśmy stworzyli piękną i rodzinną atmosferę przepełnioną radością. Święta to czas kiedy powinniśmy cieszyć się obecnością drugiego człowieka. A to w jaki sposób wypełnimy naszą przestrzeń poszczególnymi symbolami powinno mieć drugoplanowy charakter.

DSCN8917

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.

Start a Blog at WordPress.com. Autor motywu: Anders Noren.

Up ↑

%d blogerów lubi to: